Współczesna kuchnia coraz częściej oceniana jest nie tylko przez pryzmat funkcjonalności, estetyki i ceny wyposażenia, ale także przez bezpieczeństwo materiałów mających kontakt z żywnością. Szczególne znaczenie mają dziś trwałość powierzchni, odporność na temperaturę, łatwość mycia oraz ograniczanie kontaktu żywności z tworzywami sztucznymi. Badania z ostatnich lat wskazują, że plastikowe deski do krojenia, pojemniki, opakowania i inne artykuły kuchenne mogą być źródłem mikro- i nanoplastiku [1-4]. Na tym tle stale nierdzewne wyróżniają się jako materiały stabilne, higieniczne, odporne na korozję i niewytwarzające mikroplastiku. Dlatego są racjonalnym wyborem zarówno w kuchni domowej, jak i profesjonalnej.

Tworzywa sztuczne jako źródło mikroplastiku

Tworzywa sztuczne są lekkie, tanie i łatwe w formowaniu. Dlatego powszechnie stosuje się je w pojemnikach, deskach do krojenia, butelkach, opakowaniach, miskach i drobnych akcesoriach kuchennych. Ich użycie nie jest jednak obojętne materiałowo.

Badania wskazują, że materiały z tworzyw sztucznych przeznaczone do kontaktu z żywnością mogą uwalniać mikro- i nanoplastik podczas normalnego użytkowania. Dotyczy to szczególnie podgrzewania, krojenia, ścierania, wielokrotnego mycia, zarysowania powierzchni oraz starzenia materiału [1-4]. Nie oznacza to, że każdy wyrób z tworzywa sztucznego jest automatycznie niebezpieczny. Wskazuje jednak, że tworzywa należy stosować świadomie a szczególną ostrożność warto zachować wtedy, gdy plastik ma kontakt z gorącą żywnością, tłuszczem, produktami kwaśnymi albo jest intensywnie ścierany. Przegląd EFSA (Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności) z 2025 r. potwierdza, że uwalnianie mikro- i nanoplastiku z materiałów przeznaczonych do kontaktu z żywnością jest możliwe. Jednocześnie EFSA wskazuje na istotne ograniczenia obecnych metod badawczych, zwłaszcza w odniesieniu do nanoplastiku, walidacji metod analitycznych i porównywalności wyników [1]. Problem jest więc realny, ale jego pełna ocena toksykologiczna wymaga dalszych badań.

Deski do krojenia i pojemniki z tworzyw

Istotnych danych dostarczają badania dotyczące desek do krojenia z tworzyw sztucznych. Yadav i współautorzy wykazali, że deski polietylenowe i polipropylenowe mogą być źródłem znacznej liczby mikrocząstek uwalnianych podczas krojenia. Autorzy oszacowali potencjalne roczne narażenie na poziomie 14,5–71,9 mln cząstek mikroplastiku z desek polietylenowych oraz około 79,4 mln cząstek z desek polipropylenowych [2]. Innym przykładem są plastikowe pojemniki do żywności. Hussain i współautorzy wykazali, że ogrzewanie mikrofalowe powoduje większe uwalnianie mikro- i nanoplastiku niż przechowywanie w temperaturze pokojowej lub chłodniczej [3]. W określonych warunkach badawczych niektóre pojemniki uwalniały do 4,22 mln cząstek mikroplastiku oraz 2,11 mld cząstek nanoplastiku z 1 cm² powierzchni tworzywa w czasie 3 minut ogrzewania mikrofalowego [3]. Systematyczna mapa dowodów opublikowana w 2025 r. w czasopiśmie npj Science of Food objęła 103 badania i 600 wpisów danych. Autorzy stwierdzili, że normalne i zamierzone użytkowanie części opakowań oraz artykułów mających kontakt z żywnością może prowadzić do migracji mikro- i nanoplastiku do żywności lub płynów modelowych [4].

Co wiemy o szkodliwości mikroplastiku?

Ocena wpływu mikroplastiku na zdrowie człowieka pozostaje obszarem intensywnych badań. Obecnie nie ma jednej uniwersalnej dawki granicznej, którą można byłoby odnieść do wszystkich typów cząstek. Wynika to z dużej zmienności ich rozmiaru, kształtu, składu chemicznego, stopnia starzenia i obecności dodatków technologicznych. W literaturze omawia się możliwe mechanizmy oddziaływania biologicznego mikro- i nanoplastiku, takie jak stres oksydacyjny, stan zapalny, zaburzenia bariery jelitowej, zmiany mikrobioty oraz potencjalne przenikanie najmniejszych cząstek przez bariery biologiczne [4-6]. Szczególnie istotne jest badanie Marfella i współautorów opublikowane w 2024 r. w New England Journal of Medicine. Autorzy wykryli polietylen w blaszkach miażdżycowych tętnic szyjnych u 150 pacjentów, czyli u 58,4% badanych. Średni poziom polietylenu wynosił 21,7 ± 24,5 μg na mg blaszki. Obecność mikro- i nanoplastiku była związana z większym ryzykiem zawału serca, udaru lub zgonu w okresie obserwacji [5]. Badanie to ma charakter obserwacyjny. Nie dowodzi więc bezpośredniej przyczynowości. Stanowi jednak ważny sygnał, że ekspozycja na mikro- i nanoplastik nie powinna być lekceważona.

Dlaczego stale nierdzewne mają przewagę materiałową?

Na tle tworzyw sztucznych stale nierdzewne mają kilka istotnych przewag. Nie są polimerami i nie uwalniają mikroplastiku. Nie miękną w typowych temperaturach kuchennych. Nie wymagają powłok organicznych, które mogłyby ulegać degradacji podczas użytkowania.

Odporność stali nierdzewnych wynika z obecności cienkiej, samoodnawiającej się warstwy pasywnej bogatej w tlenki chromu [7]. Warstwa ta chroni materiał przed korozją i ogranicza jego reaktywność w kontakcie z żywnością. Stale nierdzewne są materiałami stabilnymi, nieporowatymi i łatwymi do czyszczenia. Nie pochłaniają zapachów. Nie nasiąkają wodą ani tłuszczem. Mogą być wielokrotnie myte, dezynfekowane i użytkowane bez istotnej degradacji powierzchni. Z tego powodu są powszechnie stosowane nie tylko w kuchniach domowych, ale również w gastronomii, przemyśle spożywczym, laboratoriach i medycynie [7,8].

Badania wykonane dla Team Stainless przez KTH Royal Institute of Technology potwierdziły, że testowane gatunki stali nierdzewnych przeznaczone do przygotowywania żywności wykazywały uwalnianie metali poniżej wymaganych limitów [8]. Oznacza to, że przy prawidłowym doborze gatunku i właściwym użytkowaniu stale nierdzewne są materiałami bezpiecznymi w kontakcie z żywnością.

Typowe gatunki stali nierdzewnych stosowane w kuchni

Najczęściej spotykane gatunki stali nierdzewnych zastosowaniach kuchennych [7-9]:

• EN 1.4301 / AISI 304 / (18/8 lub 18/10) – podstawowa austenityczna stal nierdzewna stosowana na garnki, sztućce, zlewozmywaki, miski, pojemniki i ogólne wyposażenie kuchenne. Zapewnia dobrą odporność korozyjną, łatwość czyszczenia i korzystne właściwości użytkowe.
• EN 1.4307 / AISI 304L – niskowęglowa odmiana stali 1.4301. Jest szczególnie korzystna w elementach spawanych, ponieważ wykazuje większą odporność na uczulenie międzykrystaliczne po spawaniu.
• EN 1.4401 / AISI 316 – austenityczna stal nierdzewna z dodatkiem molibdenu. Wykazuje większą odporność w środowiskach zawierających sól, chlorki i kwasy organiczne. Może być korzystnym wyborem w bardziej wymagających warunkach użytkowania.
• EN 1.4404 / AISI 316L – niskowęglowa odmiana stali 1.4401. Jest często stosowana w wyposażeniu profesjonalnym, elementach spawanych oraz tam, gdzie wymagana jest podwyższona odporność korozyjna.
• EN 1.4016 / AISI 430 – ferrytyczna stal nierdzewna bez dodatku niklu. Jest stosowana m.in. w elementach AGD, obudowach urządzeń i niektórych wyrobach kuchennych. Może być rozwiązaniem tam, gdzie wymagana jest umiarkowana odporność korozyjna i dobra estetyka powierzchni.

Zastosowania stali nierdzewnej w kuchni

• Stale nierdzewne znajdują zastosowanie szczególnie tam, gdzie materiał jest narażony na wodę, parę wodną, sól, kwasy organiczne, detergenty, podwyższoną temperaturę oraz częste mycie. Typowe zastosowania obejmują:
• zlewozmywaki, blaty robocze i stoły technologiczne,
• garnki, pokrywki, patelnie bez powłok organicznych oraz wkłady do gotowania na parze,
• miski, tace, półmiski, formy do pieczenia i foremki cukiernicze,
• pojemniki do przechowywania żywności, lunchboxy, pudełka śniadaniowe oraz pojemniki na produkty sypkie,
• pojemniki na kawę, herbatę, przyprawy, cukier oraz żywność dla dzieci,
• bidony, butelki wielokrotnego użytku, kubki termiczne, termosy i wkłady termosów,
• rurki do picia, mieszadełka, łyżeczki, sztućce oraz sztućce turystyczne,
• noże kuchenne, tarki, cedzaki, sitka, lejki, miarki i łyżki do lodów,
• kosze, wkłady i pojemniki stosowane w zmywarkach, frytkownicach oraz urządzeniach typu air fryer,
• elementy ekspresów do kawy, czajniki, komory piekarników, okapy, obudowy AGD i wyposażenie kuchni profesjonalnych.

W tych zastosowaniach znaczenie mają przede wszystkim: odporność na korozję, stabilność w podwyższonej temperaturze, odporność mechaniczna, łatwość mycia, możliwość wielokrotnego użycia oraz brak emisji mikroplastiku.

Zamiennik tworzyw sztucznych w codziennym użytkowaniu

Szczególnie istotne są te zastosowania, w których stal nierdzewna może ograniczać użycie plastiku w codziennym kontakcie z żywnością. Dotyczy to głównie wyrobów wielokrotnego użytku, często mytych, przenoszonych, pocieranych lub narażonych na kontakt z gorącymi napojami, tłuszczem albo kwaśnymi produktami.

Praktyczne zamienniki obejmują:

• rurki do picia wielokrotnego użytku zamiast jednorazowych rurek plastikowych,
• bidony, butelki sportowe i butelki turystyczne zamiast butelek z tworzyw sztucznych,
• pojemniki na żywność, lunchboxy i pudełka śniadaniowe zamiast plastikowych pojemników,
• termosy i kubki termiczne zamiast naczyń z tworzyw lub powlekanych kubków jednorazowych,
• pojemniki na produkty sypkie, kawę, herbatę i przyprawy zamiast plastikowych organizerów i opakowań,
• miski, cedzaki, sitka, lejki i miarki kuchenne zamiast odpowiedników z tworzyw sztucznych,
• sztućce turystyczne, tacki i pojemniki gastronomiczne zamiast wyrobów jednorazowych lub krótkotrwałego użytkowania,
• formy do lodu, foremki do pieczenia i wkłady do parowania zamiast akcesoriów z tworzyw, silikonu lub powłok organicznych.

W takich zastosowaniach zastąpienie tworzyw sztucznych stalą nierdzewną jest uzasadnione technicznie, higienicznie i środowiskowo. Ogranicza kontakt żywności z materiałami podatnymi na ścieranie, starzenie i degradację termiczną. Jednocześnie wydłuża czas użytkowania wyposażenia kuchennego.

Wniosek praktyczny

Tworzywa sztuczne mogą być stosowane pomocniczo, zwłaszcza do krótkotrwałego przechowywania chłodnej żywności. Nie powinny być jednak preferowanym materiałem do kontaktu z gorącą żywnością, tłuszczem, kwaśnymi produktami ani do intensywnie ścieranych akcesoriów kuchennych. Stale nierdzewne są w tym porównaniu rozwiązaniem korzystniejszym. Łączą higieniczność, odporność na korozję, odporność na temperaturę, trwałość, łatwość recyklingu oraz brak emisji mikroplastiku. Dlatego w nowoczesnej kuchni powinny być traktowane nie jako materiał luksusowy, lecz jako racjonalny materiał pierwszego wyboru.

Literatura

[1] EFSA, Literature review on micro- and nanoplastic release from food contact materials during their use, EFSA Supporting Publications, 2025. https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.2903/sp.efsa.2025.EN-9733

[2] H. Yadav et al., An Overlooked Source of Microplastics in Human Food?, Environmental Science & Technology, 2023. https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acs.est.3c00924

[3] K. A. Hussain et al., Assessing the Release of Microplastics and Nanoplastics from Plastic Containers and Reusable Food Pouches: Implications for Human Health, Environmental Science & Technology, 2023. https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acs.est.3c01942

[4] L. Zimmermann et al., Food contact articles as source of micro- and nanoplastics: a systematic evidence map, npj Science of Food, 2025. https://www.nature.com/articles/s41538-025-00470-3

[5] R. Marfella et al., Microplastics and Nanoplastics in Atheromas and Cardiovascular Events, New England Journal of Medicine, 2024. https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMoa2309822

[6] S. Bhattacharyya et al., Impact of micro- and nanoplastics exposure on human health, 2025. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12616133/

[7] Worldstainless, Benefits of Stainless Steel in the Modern Kitchen. https://worldstainless.org/applications/home-office-and-leisure/kitchen-and-cooking/benefits-of-stainless-steel-in-the-modern-kitchen/

[8] Team Stainless / Worldstainless, Safe Food Preparation Using Stainless Steel.
https://worldstainless.org/wp-content/uploads/2025/02/Safe_Food_Preparation_Using_Stainless_Steel.pdf

[9] Worldstainless, Hidden Health Risks in Common Kitchenware / Food Safety Factsheets, 2026. https://worldstainless.org/wp-content/uploads/2026/06/260607-Food-safety-factsheets.pdf